خانم دکتر فهیمه رنجبر دانشیار بهداشت باروری در مرکز تحقیقات مراقبت‌های پرستاری و مامایی دانشگاه علوم پزشکی ایران و مجری طرح تحقیقاتی با عنوان "بومی‌سازی و راه اندازی سامانه خودمراقبتی باروری در زنان سنین باروری مراجعه کننده به مراکز جامع سلامت دانشگاه علوم پزشکی ایران" در گفتگویی به تشریح این طرح پرداخت.

خانم دکتر فهیمه رنجبر، دانشیار بهداشت باروری در مرکز تحقیقات مراقبت‌های پرستاری و مامایی دانشگاه علوم پزشکی ایران می باشند. مدرک کارشناسی ارشد مامایی و دکترای تخصصی بهداشت باروری خود را از دانشگاه علوم پزشکی تهران اخذ کرده‌اند و بیش از یک دهه است که در حوزه‌های مرتبط با سلامت باروری، ناباروری روش های کمک باروری و دانش باروری فعالیت علمی و پژوهشی دارند. عضویت در انجمن اروپایی باروری و جنین‌شناسی (ESHRE) نیز فرصتی فراهم کرده تا همواره با آخرین دستاوردهای بین‌المللی در زمینه فناوری‌های کمک‌باروری و مراقبت‌های باروری آشنا باشند. به عنوان یک مدافع حقوق باروری زنان، همواره تلاش کرده‌اند تا پیشرفت‌های علمی را با راهکارهای عملی در نظام سلامت ایران تلفیق کنند تا بتوان به بهبود زندگی افرادی که با چالش‌های باروری مواجه هستند، کمک نمود. در پژوهش حاضر، مسئولیت اصلی طراحی مطالعه، هماهنگی تیم، نظارت بر نمونه‌گیری و تحلیل نهایی داده‌ها را بر عهده داشته‌اند.

ایشان بیان کردند دلیل اصلی انتخاب این طرح، ترکیبی از ضرورت‌های علمی، اجتماعی و قانونی بود. از منظر علمی، شواهد متعدد نشان می‌دهد که دانش باروری در ایران پایین است و بسیاری از زنان از تأثیر سن، چاقی، سیگار، الکل، عفونت‌ها و سیکل‌های نامنظم بر باروری آگاهی کافی ندارند. از منظر اجتماعی، تأخیر در فرزندآوری به یک پدیده شایع تبدیل شده و بسیاری از زنان به دلیل ناآگاهی از کاهش سریع باروری با افزایش سن، دیر به فکر بارداری می‌افتند و پس از مواجهه با ناباروری ابراز پشیمانی می‌کنند. از منظر قانونی نیز ماده ۴۲ قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت، بر لزوم پیشگیری و تشخیص به‌هنگام ناباروری تأکید دارد و این پژوهش می‌توانست پاسخی عملی به این الزام قانونی ارائه دهد. ابزار FertiSTAT که پیشتر در انگلیس و چند کشور دیگر استفاده شده بود، پتانسیل بالایی برای غربالگری جمعی و خودمراقبتی داشت، اما نیاز به بومی‌سازی با توجه به عوامل خطر منطقه‌ای و ملاحظات فرهنگی ایران داشت. در این مسیر، همکاران ارزنده‌ای از جمله استادان دانشگاه، متخصصین زنان و ماماهای باتجربه، متخصصین آمار و اپیدمیولوژی، برنامه‌نویسان وب، هر یک با تخصص خود در ترجمه و تطبیق فرهنگی ابزار، طراحی سامانه، نمونه‌گیری، جمع‌آوری داده و تحلیل نتایج، نقش کلیدی ایفا کردند و بدون همکاری آنها انجام این پژوهش میسر نبود.

پژوهش حاضر یک مطالعه مقطعی مبتنی بر نظرسنجی آنلاین است که در بازه زمانی اسفند ۱۴۰۳ تا آذر ۱۴۰۴ بر روی ۱۰۸۵ زن ۱۵ تا ۴۹ ساله در شهر تهران انجام شد. شرکت‌کنندگان با استفاده از روش نمونه‌گیری چندمرحله‌ای از مراکز جامع بهداشتی انتخاب شدند و زنان باردار، یائسه یا دارای ناباروری شناخته‌شده از مطالعه خارج شدند تا بتوان بار مشکلات ناباروری تشخیص‌داده‌نشده یا ناشناخته را در جمعیت عمومی بررسی کرد. محور اصلی این طرح، بومی‌سازی و اعتبارسنجی ابزار FertiSTAT  به صورت وب‌محور است که خطر ناباروری را در چهار سطح آبی (کم‌ترین خطر)، زرد، نارنجی و قرمز (بالاترین خطر) طبقه‌بندی می‌کند. نوآوری مهم این پژوهش، تلفیق دانش بومی با فناوری‌های نوین است؛ به این معنا که پس از ترجمه دقیق و تطبیق سوالات با فرهنگ ایرانی و شناسایی عوامل خطر شایع ناباروری یک سامانه مبتنی بر وب طراحی شد که پس از پاسخ‌دهی کاربر، بلافاصله، توصیه‌های شخصی‌سازی‌شده در مورد اصلاح سبک زندگی، عوامل خطر قابل‌پیشگیری و زمان مناسب برای مراجعه به پزشک ارائه می‌دهد. این ابزار علاوه بر غربالگری انفرادی، قابلیت ثبت داده‌ها در قالب یک رجیستری را دارد که می‌تواند فراوانی عوامل خطر و افراد مشکوک به ناباروری را مشخص کرده و از طریق الگوریتم‌های هوش مصنوعی تحلیل شود تا خروجی آن در سیاست‌گذاری‌های کوتاه‌مدت و بلندمدت پیشگیری و درمان ناباروری مورد استفاده قرار گیرد. همچنین قابلیت ادغام با سامانه‌های جامع سلامت مانند سیب از دیگر ویژگی‌های این ابزار است که آن را از یک پرسشنامه صرفاً پژوهشی به یک محصول کاربردی در نظام سلامت تبدیل می‌کند و به ماماها امکان می‌دهد تا آن را در مراقبت‌های روزمره خود به کار گیرند. این ابزار می‌تواند در هر مرحله از چرخه زندگی از بلوغ تا یائسگی، به زنان کمک کند تا آگاهی بیشتری از وضعیت باروری خود داشته باشند و تصمیمات آگاهانه‌تری اتخاذ کنند. این پژوهش از معدود طرح‌هایی در ایران است که به طور همزمان به جنبه‌های پیشگیرانه، آموزشی و فناورانه در حوزه باروری پرداخته و می‌تواند الگویی برای سایر مطالعات مشابه در منطقه باشد.

ایشان خاطرنشان نمودند این پژوهش با موفقیت به مرحله اجرای میدانی کامل رسیده است و تمامی مراحل نمونه‌گیری، جمع‌آوری داده‌ها، طراحی و راه‌اندازی نسخه وب‌محور ابزار در بازه زمانی تعیین‌شده انجام شده است. شرکت‌کنندگان پس از تکمیل پرسشنامه، بازخورد شخصی‌سازی‌شده خود را به صورت آنلاین دریافت کردند و از سطح خطر خود آگاه شدند. در حال حاضر، تحلیل‌های آماری نهایی انجام شده و نتایج نشان‌دهنده کارایی بالای ابزار در تفکیک سطوح خطر است؛ به طوری که نزدیک به نیمی از زنان دارای حداقل یک عامل خطر قابل‌شناسایی بودند، ۱۵٫۷ درصد در گروه پرخطر قرمز قرار گرفتند و بیش از ۱۱ درصد از شرکت‌کنندگان که سابقه ناباروری شناخته‌شده نداشتند، معیارهای ناباروری انجمن پزشکی باروری آمریکا را دارا بودند که نشان‌دهنده بار قابل‌توجه مشکلات تشخیص‌داده‌نشده است. گام بعدی، ارائه خروجی نهایی به معاونت بهداشت وزارت بهداشت برای بررسی امکان استفاده رسمی از این ابزار در سامانه‌های کشوری است. همچنین بر اساس توصیه‌های برگرفته از نتایج، به ماماها پیشنهاد شده است که این ابزار را به جمعیت گسترده‌تری از زنان در سنین باروری معرفی کنند تا مراقبت‌های باروری در سطح اولیه تقویت شود. با این حال، بهره‌برداری گسترده و سراسری نیازمند حمایت مالی و اجرایی از سوی متولیان نظام سلامت است و برای این مرحله نیز برنامه‌ریزی شده است.

این طرح پژوهشی به طور مستقیم به شکاف عمیق بین قصد باروری و آگاهی از سطح خطر در زنان ایرانی پاسخ می‌دهد. نتایج مطالعه نشان داد که از میان زنانی که تمایل به فرزندآوری در آینده داشتند، نزدیک به یک‌پنجم در گروه پرخطر قرار داشتند و نزدیک به نیمی از آنها در معرض خطر متوسط تا بالای ناباروری بودند. این یعنی بسیاری از زنان با آرزوی مادر شدن، اما بدون آگاهی از موانع بیولوژیک و عوامل خطر قابل‌پیشگیری، زمان را از دست می‌دهند و دیر به فکر اقدام می‌افتند. این ابزار با ارائه آگاهی دقیق و به‌موقع، به زنان کمک می‌کند تا از وضعیت باروری خود مطلع شوند و در صورت وجود عوامل خطری مانند چاقی، دیسمنوره شدید، سیکل‌های نامنظم یا افزایش سن، پیش از آنکه ناباروری رخ دهد، اقدام به اصلاح سبک زندگی یا مراجعه به پزشک کنند. همچنین با شناسایی زنان مبتلا به معیارهای ناباروری که خود از آن بی‌خبرند، امکان ارجاع سریع به مراکز درمانی فراهم می‌شود و از اتلاف زمان و هزینه‌های سنگین درمان‌های دیرهنگام جلوگیری می‌کند. در سطح کلان، داده‌های جمع‌آوری‌شده به سیاست‌گزاران کمک می‌کند تا برنامه‌های آموزش پیش از ازدواج، مشاوره باروری و توزیع منابع درمانی را هدفمندتر کنند و به ویژه راهبردهای سلامت عمومی را بر کاهش عوامل خطر شایع از طریق برنامه‌های آگاهی‌بخشی با محوریت ماما متمرکز نمایند. به این ترتیب، این طرح هم در سطح فردی به زنان کمک می‌کند تا تصمیمات آگاهانه‌تری درباره زمان بارداری بگیرند و هم در سطح جمعی، به سیاست‌گذاران امکان می‌دهد تا با استفاده از شواهد دقیق، گره جمعیتی و سلامت باروری کشور را تا حد زیادی باز کنند.

انتظار اصلی از مسئولین وزارت بهداشت، معاونت پژوهشی، سازمان بیمه سلامت و همچنین دفتر جوانی جمعیت، این است که این ابزار را به عنوان یک محصول دانش‌بنیان و کاربردی در نظام سلامت بپذیرند و برای ادغام آن در سامانه سیب و مراکز جامع سلامت اقدام عملی کنند. با توجه به اینکه یافته‌ها نشان داد که راهبردهای سلامت عمومی باید کاهش عوامل خطر شایع را از طریق برنامه‌های آگاهی‌بخشی با محوریت ماما در اولویت قرار دهند، انتظار داریم که دوره‌های آموزشی برای ماماها و بهورزان در سراسر کشور طراحی و اجرا شود تا آنها بتوانند این ابزار را به جمعیت گسترده‌تری از زنان معرفی کنند و توصیه‌های شخصی‌سازی‌شده را به مراجعین خود منتقل نمایند. همچنین انجام یک مطالعه کوهورت ملی با حمایت مالی و لجستیکی مسئولین می‌تواند داده‌های بسیار ارزشمندی در مورد پیش‌بینی ناباروری و اثربخشی مداخلات زودهنگام فراهم کند که برای سیاست‌گذاری بلندمدت حیاتی است. به عنوان راهکار دیگر، پیشنهاد می‌شود که گنجاندن محتوای آموزشی این ابزار در بسته‌های آموزش پیش از ازدواج، می‌تواند تأثیر عمیقی بر آگاهی نسل جوان داشته باشد و از بروز بسیاری از موارد ناباروری قابل‌پیشگیری در آینده جلوگیری کند. همچنین تسهیلاتی برای تولید اپلیکیشن موبایل بر اساس این ابزار در نظر گرفته شود تا دسترسی عموم مردم به آن ساده‌تر و کم‌هزینه‌تر باشد. در نهایت، حمایت از ایجاد یک بانک داده ملی باروری با استفاده از خروجی این سامانه، به سیاست‌گذاران امکان می‌دهد تا برنامه‌های پیشگیری و درمان را بر اساس شواهد به‌روز و بومی طراحی کنند و از موازی‌کاری و هدررفت منابع جلوگیری شود.

در پایان ایشان اضافه کردند که یکی از اولویت‌ها، ارتقای قابل‌توجه گرافیک و ویژگی‌های بصری وب‌سایت است تا تجربه کاربری جذاب‌تر، ساده‌تر و تعاملی‌تری برای مخاطبان ایجاد شود؛ چرا که اعتقاد بر آن است که یک ابزار مؤثر، نه تنها باید از نظر علمی دقیق باشد، بلکه باید از نظر ظاهری نیز بتواند مخاطب را جذب کند و او را به استفاده مستمر از آن ترغیب نماید. از آنجا که نتایج فعلی نشان می‌دهد که بیش از ۱۱ درصد از زنان بدون سابقه ناباروری شناخته‌شده، معیارهای ناباروری را دارند، یکی از اهداف اصلی، کمک به طراحی نظام ارجاع مؤثرتری است که این زنان را زودهنگام شناسایی و به مراکز درمانی متصل کند. اهداف نهایی  عبارت است از کاهش نرخ ناباروری قابل‌پیشگیری در کشور، ارتقای دانش باروری زنان ایرانی به سطح بالای ۷۰ درصد، و کمک مؤثر به تحقق اهداف قانون جوانی جمعیت از طریق ارائه راهکارهای عملی و پیشگیرانه.

کد طرح: 23693