خانم دکتر مریم گروسی در خصوص طرح تحقیقاتی با عنوان "بررسی اختلالات خواب در بیماران ایرانی مبتلا به سرطان‌های غیرخونی و فاکتورهای مرتبط با آن" در گفتگویی به تشریح این طرح پرداخت.

دکتر مریم گروسی، متخصص رادیوانکولوژی و پژوهشگر حوزه سرطان هستند و در زمینه تشخیص، درمان و پیگیری بیماران مبتلا به سرطان فعالیت دارند. بخش مهمی از فعالیت حرفه‌ای و پژوهشی ایشان به بررسی عوارض جسمی و روانی بیماری سرطان و درمان‌های آن، همچنین ارتقای کیفیت زندگی بیماران اختصاص دارد.

دکتر گروسی ضمن بیان توضیحاتی، علت اصلی انتخاب این طرح را اینگونه توصیف کردند: از آنجایی که خواب نامناسب می‌تواند بر کیفیت زندگی، خلق‌وخو، تحمل درمان، خستگی، عملکرد روزانه و روند بهبودی بیمار اثر منفی بگذارد. از سوی دیگر، اطلاعات بومی نیز درباره میزان شیوع اختلال خواب و عوامل مؤثر بر آن در بیماران ایرانی محدود بود. به همین دلیل، این طرح با هدف بررسی وضعیت واقعی بیماران ایرانی و شناسایی گروه‌های پرخطر و با همکاری دکترصبا فرجی، دکتر کامبیز نوین ،دکتر پدرام فدوی، دکتر مستانه صانعی شروع شد و به بررسی کیفیت خواب و عوامل مرتبط با آن در بیماران ایرانی تحت درمان سرطان پرداختیم. هدف ما این بود که یکی از مشکلات کمتر مورد توجه بیماران سرطانی را شناسایی کنیم و زمینه را برای تشخیص و درمان به‌موقع آن فراهم سازیم.

این مطالعه به‌صورت مقطعی روی ۲۵۰ بیمار مبتلا به سرطان که در مراکز منتخب ایران تحت درمان بودند، انجام شد.در این پژوهش، اطلاعات دموگرافیک شامل سن، جنس و وضعیت تأهل، همچنین اطلاعات مربوط به نوع سرطان، وجود یا عدم وجود متاستاز، وضعیت عملکردی بیمار، سابقه اختلال خواب و نوع درمان جمع‌آوری شد. کیفیت خواب نیز با استفاده از پرسشنامه خودگزارشی شاخص کیفیت خواب پیتزبورگ یا PSQI ارزیابی گردید. مهم‌ترین یافته‌ها عبارت بودند از:• ۶۶/۸ درصد بیماران کیفیت خواب پایین داشتند. کاهش وضعیت عملکردی بیمار، بر اساس معیار ECOG، با افزایش احتمال خواب نامناسب همراه بود. سابقه قبلی اختلال خواب نیز یکی از مهم‌ترین عوامل مرتبط با کیفیت پایین خواب بود. پس از تعدیل عوامل مخدوش‌کننده، سن، وضعیت تأهل، وجود متاستاز و محل تومور ارتباط معناداری با کیفیت خواب نشان ندادند. در میان بیماران بررسی‌شده، سرطان پستان با ۴۵/۲ درصد شایع‌ترین نوع سرطان بود و ۷۰/۸ درصد شرکت‌کنندگان را زنان تشکیل می‌دادند.نوآوری اصلی پژوهش، توجه هم‌زمان به کیفیت خواب، وضعیت عملکردی و مشخصات بالینی بیماران در جمعیت ایرانی است. این مطالعه نشان می‌دهد که وضعیت خواب باید بخشی از ارزیابی جامع بیمار سرطانی باشد، نه اینکه صرفاً به‌عنوان یک شکایت فردی یا موقتی تلقی شود.

همچنین در مراحل اجرایی، نتایج نشان داد که اختلال خواب در بیماران سرطانی شیوع بالایی دارد و به‌ویژه در بیمارانی که وضعیت عملکردی ضعیف‌تر یا سابقه اختلال خواب دارند، باید با دقت بیشتری بررسی شود.از نظر کاربرد بالینی، نتایج این پژوهش می‌تواند در ویزیت‌های معمول بیماران سرطانی مورد استفاده قرار گیرد. افزودن چند سؤال ساده درباره کیفیت خواب به شرح حال بیمار یا استفاده از ابزارهای استانداردی مانند PSQI می‌تواند به شناسایی زودهنگام بیماران نیازمند کمک کند.در صورت شناسایی اختلال خواب، اقدامات مناسب شامل بررسی و کنترل درد، ارزیابی علائم اضطراب و افسردگی، اصلاح داروهای مؤثر بر خواب، آموزش بهداشت خواب و ارجاع هدفمند به روان‌پزشک یا روان‌شناس خواهد بود. همچنین درمان شناختی ـ رفتاری برای بی‌خوابی می‌تواند در بیماران واجد شرایط مورد توجه قرار گیرد.

دکتر گروسی معتقد است که این پژوهش به شناسایی یکی از مشکلات شایع اما کمتر تشخیص‌ داده‌ شده بیماران سرطانی کمک می‌کند. بسیاری از بیماران در طول بیماری و درمان با دشواری در به‌خواب‌رفتن، بیدارشدن‌های مکرر، خواب سطحی یا بیدارشدن زودهنگام مواجه می‌شوند، اما ممکن است این موضوع را با پزشک خود مطرح نکنند.اختلال خواب می‌تواند خستگی، بی‌حوصلگی، اضطراب، کاهش توانایی انجام فعالیت‌های روزمره و احساس ناتوانی را تشدید کند. در نتیجه، شناسایی و درمان آن می‌تواند به بهبود کیفیت زندگی بیمار و افزایش توانایی او برای ادامه درمان کمک کند.کاربردهای مستقیم این طرح عبارت‌اند از: شناسایی بیماران در معرض خطر اختلال خواب؛ کمک به تشخیص زودهنگام مشکلات خواب؛ بهبود کیفیت زندگی و عملکرد روزانه بیماران؛ کمک به کنترل خستگی، اضطراب و برخی علائم همراه؛ هدایت بیماران به سمت درمان‌های غیردارویی یا دارویی مناسب؛ افزایش توجه تیم درمان به ابعاد روانی و عملکردی مراقبت از بیمار سرطانی. در واقع، این پژوهش تأکید می‌کند که درمان سرطان تنها به کنترل تومور محدود نمی‌شود و باید نیازهای جسمی، روانی و اجتماعی بیمار نیز هم‌زمان مورد توجه قرار گیرد.

دکتر گروسی نیز همانند سایر پژوهشگران انتظار دارند که پژوهش‌های مرتبط با کیفیت زندگی، علائم همراه و مراقبت حمایتی بیماران سرطانی را در اولویت بیشتری قرار دهند. حمایت از این مطالعات می‌تواند موجب شود مشکلاتی مانند اختلال خواب، درد، خستگی، اضطراب و افسردگی زودتر شناسایی و درمان شوند. و برای این منظور پیشنهادهای اجرایی مانند: اختصاص بودجه پایدار به پژوهش‌های کاربردی در حوزه سرطان و کیفیت زندگی؛ ایجاد سامانه منظم ثبت علائم و عوارض بیماران سرطانی؛ وارد کردن غربالگری خواب و سایر علائم مهم در پرونده الکترونیک بیماران؛ تقویت همکاری میان متخصصان انکولوژی، روان‌پزشکی، روان‌شناسی، طب خواب، درد و پرستاری؛ ایجاد یا توسعه کلینیک‌های مراقبت حمایتی و طب روان‌تنی در مراکز درمان سرطان.• حمایت از مطالعات طولی و کارآزمایی‌های مداخله‌ای برای ارزیابی درمان‌های مختلف اختلال خواب.• آموزش پزشکان، پرستاران و بیماران درباره اهمیت خواب در مسیر درمان سرطان؛ فراهم‌کردن دسترسی بیماران به درمان شناختی ـ رفتاری، مشاوره روان‌شناختی و برنامه‌های آموزش بهداشت خواب؛ حمایت از طرح‌های چندمرکزی برای دستیابی به نتایج قابل تعمیم‌تر در سطح کشور را اراده دادند. ایشان همچنین معتقدند که نیاز است که نتایج پژوهش‌های دانشگاهی به دستورالعمل‌های عملی و قابل استفاده در مراکز درمانی تبدیل شود تا فاصله میان تولید علم و ارائه خدمات سلامت کاهش یابد.

دکتر گروسی در انتهای این گفتگو انتظارات خود را اینگونه بیان کردند: هدف ما در آینده این است که موضوع اختلال خواب در بیماران سرطانی با مطالعات گسترده‌تر و دقیق‌تر دنبال شود. مطالعه حاضر به‌دلیل مقطعی‌بودن، امکان تعیین رابطه علت و معلولی میان اختلال خواب و عوامل مرتبط را فراهم نمی‌کند؛ بنابراین انجام مطالعات طولی می‌تواند مشخص کند که آیا کاهش وضعیت عملکردی موجب اختلال خواب می‌شود یا اختلال خواب نیز به نوبه خود عملکرد بیمار را کاهش می‌دهد. در مطالعات آینده، بررسی دقیق‌تر نقش شدت درد، خستگی، اضطراب، افسردگی، نوع و مرحله درمان، داروهای مصرفی و عوامل اجتماعی ضروری است. همچنین انجام مطالعات مداخله‌ای برای ارزیابی اثربخشی درمان شناختی ـ رفتاری، آموزش بهداشت خواب، مدیریت درد و درمان دارویی می‌تواند به تدوین راهکارهای مؤثرتر کمک کند. هدف نهایی این فعالیت‌ها، ارائه مراقبتی جامع و بیمارمحور است؛ مراقبتی که علاوه بر کنترل بیماری، به خواب، سلامت روان، توانایی عملکردی و کیفیت زندگی بیماران نیز توجه داشته باشد. 

امیدواریم نتایج این پژوهش بتواند موجب افزایش آگاهی جامعه پزشکی و بیماران و نیز بهبود روند شناسایی و درمان اختلالات خواب در مراکز سرطان شود.