خانم دکتر معصومه بیات برای طرح تحقیقاتی با عنوان "رابطه احساس ‌تنهایی با وسعت ‌‌شبکه‌‌اجتماعی و استفاده ‌‌از‌ شبکه‌های ‌اجتماعی ‌مجازی در سالمندان" در گفتگویی به تشریح این طرح پرداخت.

1- با تشکر از حضور در این مصاحبه، لطفا خودتان را معرفی کرده و سوابق علمی، پژوهشی، اجرایی و عملی خود و فعالیت های مرتبط با این پژوهش را بیان کنید:

با سلام و تشکر از فرصتی که در اختیار بنده قرار دادید.

اینجانب دکتر معصومه بیات، استادیار گروه سلامت سالمندی دانشکده علوم رفتاری و سلامت روان دانشگاه علوم پزشکی ایران هستم و عضو مرکز تحقیقات سلامت روان سالمندی این دانشگاه نیز می‌باشم. تحصیلات خود را در مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد گفتاردرمانی در دانشگاه علوم پزشکی ایران و دکترای علوم اعصاب را در دانشگاه علوم پزشکی شیراز به پایان رسانده‌ام. حوزه‌های اصلی فعالیت علمی و پژوهشی من شامل علوم اعصاب، تحریک غیرتهاجمی مغز (TMS وtES)، سالمندی، اختلالات نورودژنراتیو، حافظه و توجه است.

از نظر اجرایی، بیش از دو دهه سابقه فعالیت بالینی و آموزشی در حوزه گفتاردرمانی داشته‌ام و در حال حاضر به عنوان عضو هیئت علمی دانشکده علوم رفتاری و سلامت روان دانشگاه علوم پزشکی ایران مشغول فعالیت هستم. علاوه بر تدریس دروس مرتبط با علوم اعصاب و سالمندی، راهنمایی پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد و دکتری در زمینه نورومدولاسیون، سالمندی و علوم اعصاب را بر عهده داشته و در اجرای طرح‌های پژوهشی، داوری مجلات علمی داخلی و بین‌المللی و فعالیت‌های علمی مرتبط با سلامت روان و سالمندی نیز مشارکت داشته‌ام.

در حوزه پژوهش، مقالات متعددی در مجلات معتبر بین‌المللی در زمینه علوم اعصاب، تحریک مغزی، الکتروانسفالوگرافی (EEG)، گفتار و زبان و سالمندی منتشر کرده‌ام. همچنین در برگزاری کارگاه‌ها، سخنرانی‌های علمی و برنامه‌های آموزشی مرتبط با علوم اعصاب و تحریک مغزی برای دانشجویان و متخصصان مشارکت فعال داشته‌ام.

پژوهش حاضر نیز در امتداد همین مسیر علمی طراحی شده است. با توجه به افزایش جمعیت سالمندان و اهمیت احساس تنهایی به عنوان یکی از عوامل مؤثر بر سلامت روان و کیفیت زندگی آنان، تلاش کردیم نقش دو نوع ارتباط اجتماعی، یعنی شبکه‌های اجتماعی واقعی و شبکه‌های اجتماعی مجازی، را به‌طور همزمان بررسی کنیم. یکی از اهداف اصلی این مطالعه، ارائه شواهد علمی برای کمک به تصمیم‌گیری مدیران حوزه سلامت و همچنین خانواده‌ها درباره استفاده هدفمند از فناوری‌های ارتباطی در سالمندان بود تا مشخص شود شبکه‌های اجتماعی مجازی تا چه اندازه می‌توانند در کنار روابط اجتماعی واقعی به حفظ ارتباطات عاطفی و کاهش احساس تنهایی سالمندان کمک کنند.

2-دلیل اصلی شما برای انتخاب این طرح تحقیقاتی چه بود و چه کسانی در این پژوهش یاری دهنده شما بودند؟

دلیل اصلی انتخاب این پژوهش، اهمیت روزافزون احساس تنهایی در سالمندان و پیامدهای گسترده آن بر سلامت جسمی، روانی و کیفیت زندگی آنان بود. با افزایش جمعیت سالمندان و تغییر سبک زندگی خانواده‌ها، از جمله کوچک‌تر شدن خانواده‌ها، مهاجرت فرزندان و کاهش ارتباطات حضوری، احساس تنهایی به یکی از مهم‌ترین چالش‌های سالمندی تبدیل شده است.

از سوی دیگر، در سال‌های اخیر استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی در میان سالمندان نیز رو به افزایش بوده است، اما درباره تأثیر این فناوری‌ها بر احساس تنهایی، به‌ویژه در جامعه ایران، شواهد یکسان و روشنی وجود نداشت. برخی مطالعات این فناوری‌ها را مفید و برخی دیگر آن‌ها را بی‌اثر یا حتی مضر دانسته‌اند. به همین دلیل تصمیم گرفتیم نقش همزمان شبکه‌های اجتماعی واقعی و مجازی را در ابعاد مختلف احساس تنهایی سالمندان بررسی کنیم تا مشخص شود هر یک چه نقشی در کاهش احساس تنهایی (در دو بعد اجتماعی و عاطفی) دارند و آیا می‌توان از فناوری‌های ارتباطی به عنوان ابزاری مکمل در برنامه‌های ارتقای سلامت سالمندان استفاده کرد.

این پژوهش حاصل همکاری و حمایت افراد و مراکز مختلف بود. از راهنمایی‌های ارزشمند استادان راهنما و مشاور، همکاری صمیمانه مسئولان و کارکنان مراکز روزانه سالمندان و مراکز وابسته به سازمان بهزیستی در شهرهای بناب و مراغه، و همچنین از همه سالمندانی که با حوصله و اعتماد در این مطالعه شرکت کردند، صمیمانه قدردانی می‌کنم. بدون همکاری این عزیزان، اجرای این پژوهش امکان‌پذیر نبود.

3- پژوهش تان را معرفی کرده و با معرفی ویژگی‌ها و نوآوری های آن در خصوص موضوعات و محورهای آن شرح دهید:

پژوهش حاضر با هدف بررسی ارتباط احساس تنهایی با وسعت شبکه‌های اجتماعی واقعی و میزان استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی در سالمندان ساکن جامعه انجام شد. در این مطالعه، احساس تنهایی به‌صورت چندبعدی و بر اساس دو مؤلفه «تنهایی اجتماعی» و «تنهایی عاطفی» بررسی شد و نقش هر یک از انواع ارتباطات اجتماعی در این ابعاد به‌طور جداگانه مورد ارزیابی قرار گرفت.

نوآوری اصلی این پژوهش آن است که برخلاف بسیاری از مطالعات پیشین که تنها به بررسی شبکه‌های اجتماعی واقعی یا صرفاً استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی پرداخته‌اند، در این مطالعه هر دو نوع ارتباط به‌صورت هم‌زمان و در یک مدل تحلیلی مقایسه شدند. همچنین، با استفاده از تحلیل‌های رگرسیونی، سهم نسبی هر یک از این دو عامل در پیش‌بینی ابعاد مختلف احساس تنهایی مشخص شد. نتایج نشان داد که شبکه‌های اجتماعی واقعی نقش پررنگ‌تری در کاهش تنهایی اجتماعی و احساس تنهایی کلی دارند، در حالی که استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی بیشتر با کاهش تنهایی عاطفی مرتبط است. این یافته نشان می‌دهد که این دو نوع ارتباط، نقش‌های مکمل و نه جایگزین یکدیگر دارند.

از دیگر ویژگی‌های پژوهش، بررسی همزمان عوامل جمعیت‌شناختی مرتبط با وسعت شبکه اجتماعی و استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی بود که تصویری جامع‌تر از عوامل مؤثر بر ارتباطات اجتماعی سالمندان ارائه کرد. یافته‌های این مطالعه می‌تواند مبنایی برای طراحی مداخلات مبتنی بر جامعه، برنامه‌های آموزش سواد دیجیتال و سیاست‌های حمایت از سالمندان باشد.

از نظر کاربردی، این پژوهش یکی از نخستین مطالعات داخلی است که شواهدی ارائه می‌دهد مبنی بر اینکه استفاده هدفمند از شبکه‌های اجتماعی مجازی، برخلاف برخی نگرانی‌های موجود، لزوماً موجب افزایش احساس تنهایی سالمندان نمی‌شود و حتی می‌تواند در حفظ ارتباطات عاطفی، به‌ویژه برای سالمندانی که فرزندانشان دور از محل زندگی آنان هستند، نقش حمایتی داشته باشد. این یافته می‌تواند در برنامه‌ریزی خدمات سالمندی، آموزش خانواده‌ها و توسعه فناوری‌های دوستدار سالمند مورد استفاده قرار گیرد.

4-آیا این پژوهش به مرحله اجرا و بهره برداری رسیده است؟

در حال حاضر نتایج این پژوهش هنوز به‌صورت رسمی به سازمان‌ها و نهادهای مرتبط معرفی یا منتقل نشده است. با این حال، با توجه به یافته‌های کاربردی پژوهش، ظرفیت مناسبی برای استفاده در برنامه‌های ارتقای سلامت سالمندان، آموزش خانواده‌ها، توسعه سواد دیجیتال سالمندان و سیاست‌گذاری در حوزه سالمندی و سلامت روان دارد. در صورت انتشار نتایج و معرفی آن به نهادهای ذی‌ربط، می‌توان از یافته‌های این مطالعه در طراحی مداخلات و برنامه‌های حمایتی برای کاهش احساس تنهایی سالمندان بهره گرفت. انتشار نتایج توسط رسانه شما می‌تواند اولین گام موثر در این راستا باشد.

5- این طرح پژوهشی چه گره ای از مشکلات مردم باز خواهد کرد؟

یکی از مهم‌ترین مشکلات سالمندان امروز، احساس تنهایی و کاهش ارتباطات اجتماعی است که می‌تواند زمینه‌ساز افسردگی، کاهش کیفیت زندگی، افت عملکرد شناختی و حتی افزایش مراجعه به خدمات درمانی شود. این پژوهش تلاش می‌کند با ارائه شواهد علمی، راهکارهایی برای کاهش این مشکل ارائه دهد.

یافته‌های این مطالعه نشان داد که تقویت شبکه‌های اجتماعی واقعی مهم‌ترین عامل در کاهش احساس تنهایی اجتماعی سالمندان است و در کنار آن، استفاده صحیح و هدفمند از شبکه‌های اجتماعی مجازی نیز می‌تواند به حفظ ارتباطات عاطفی، به‌ویژه با فرزندان و بستگان دور از محل زندگی، کمک کند. این نتایج می‌تواند نگرانی برخی خانواده‌ها درباره استفاده سالمندان از شبکه‌های اجتماعی مجازی را تا حدی برطرف کرده و رویکردی متعادل برای بهره‌گیری از این فناوری‌ها ارائه دهد.

در سطح سیاست‌گذاری، این پژوهش می‌تواند مبنایی برای طراحی برنامه‌های ارتقای سلامت روان سالمندان، توسعه آموزش سواد دیجیتال، گسترش خدمات اجتماعی و طراحی مداخلات مبتنی بر جامعه باشد. در نهایت، انتظار می‌رود به کارگیری نتایج این پژوهش به کاهش احساس تنهایی، افزایش مشارکت اجتماعی، ارتقای کیفیت زندگی و سالمندی سالم‌تر در جامعه کمک کند.

6- انتظار شما از مسئولین و متولیان امور پژوهشی در زمینه حمایت و یا توسعه فعالیت های مشابه چیست و چه راهکارهایی پیشنهاد می کنید؟

انتظار می‌رود مسئولان و متولیان امور پژوهشی، از انجام پژوهش‌های کاربردی در حوزه سالمندی و سلامت روان حمایت بیشتری کنند و زمینه تبدیل نتایج پژوهش‌ها به برنامه‌های اجرایی را فراهم سازند. بسیاری از مطالعات ارزشمند پس از انتشار، به دلیل نبود سازوکار مناسب، به مرحله بهره‌برداری و سیاست‌گذاری نمی‌رسند.

همچنین پیشنهاد می‌شود از پژوهش‌های چندرشته‌ای با همکاری متخصصان سالمندی، روان‌شناسی، علوم اعصاب، فناوری اطلاعات و علوم اجتماعی حمایت شود تا راهکارهای جامع‌تری برای ارتقای کیفیت زندگی سالمندان ارائه گردد. حمایت از مطالعات طولی و مداخله‌ای نیز می‌تواند شواهد قوی‌تری برای تصمیم‌گیری مدیران و سیاست‌گذاران فراهم کند.

در حوزه فناوری، پیشنهاد می‌شود برنامه‌هایی برای ارتقای سواد دیجیتال سالمندان، طراحی و توسعه پلتفرم‌های ارتباطی متناسب با نیازهای آنان و ارزیابی اثربخشی این فناوری‌ها بر سلامت روان سالمندان مورد حمایت قرار گیرد. همچنین انتظار می‌رود نتایج پژوهش‌های مرتبط با سالمندی در تدوین دستورالعمل‌ها، برنامه‌های آموزشی و سیاست‌های ملی مورد استفاده قرار گیرد تا شکاف میان پژوهش و عمل کاهش یابد.

7- اگر توضیح دیگری درخصوص برنامه های جاری، آینده و اهداف تان دارید در خاتمه این گفتگو بفرمایید: 

در پایان، امیدوارم بتوانم مسیر پژوهشی خود را در حوزه علوم اعصاب و سالمندی با تمرکز بر پژوهش‌های کاربردی و اثرگذار ادامه دهم. برنامه آینده من توسعه مطالعات مداخله‌ای در زمینه کاهش احساس تنهایی، ارتقای تاب‌آوری شناختی و بهبود کیفیت زندگی سالمندان، به‌ویژه با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و روش‌های غیرتهاجمی تحریک مغز است.

همچنین علاقه‌مندم نتایج پژوهش‌ها صرفاً در قالب مقالات علمی باقی نماند، بلکه به راهنماهای عملی، برنامه‌های آموزشی و مداخلات قابل اجرا برای نظام سلامت، خانواده‌ها و مراکز ارائه‌دهنده خدمات سالمندی تبدیل شود. اعتقاد دارم ارزش واقعی پژوهش زمانی محقق می‌شود که بتواند به حل مسائل واقعی جامعه کمک کند و کیفیت زندگی افراد را بهبود بخشد.

از فرصتی که برای معرفی این پژوهش فراهم شد، صمیمانه سپاسگزارم.