خانم غزاله گودرزی، دانشجوی دکترای تخصصی علوم تشریحی دانشگاه علوم پزشکی ایران و پژوهشگر در حوزه علوم اعصاب و بیماری های نورودژنراتیو هستند. فعالیت‌های اجرایی ایشان در این پژوهش، مستقیماً بر تسلط بر مدل‌سازی تشنج، پروتکل‌های ورزش اجباری، تکنیک‌های ایمونوهیستوشیمی و مولکولی متمرکز بوده که حاصل آن انتشار مقالاتی در مجلات معتبر بین‌المللی و ارائه در کنگره‌های جهانی است.

خانم گودرزی دلیل اصلی انتخاب این طرح را یک دغدغه بالینی مهم می داند: بیماران مبتلا به صرع نه فقط از تشنج، بلکه از عوارض روان‌پزشکی ناشی از دارو، به ویژه افسردگی، رنج می‌برند. داروی توپیرامات با وجود اثر ضدتشنجی خوب، یکی از داروهایی است که با بروز قابل توجه علائم تغییر خلق همراه است و این عارضه به وضوح وابسته به دوز است. این موضوع سؤالی مهم را پیش روی من گذاشت: آیا می‌توان با یک مداخله غیردارویی، مانند ورزش هوازی، اثربخشی دارو را افزایش داد تا دوز مؤثر دارو کاهش یابد و در نتیجه عوارض خلقی آن کمتر شود؟

از سوی دیگر، شواهد علمی نشان می‌دهد ورزش بر دو مسیر کلیدی دخیل در صرع و افسردگی، یعنی التهاب عصبی (به ویژه IL-6) و سیستم سروتونرژیک (به ویژه گیرنده5-HT1A)، اثر تعدیل‌کننده دارد. اما تاکنون مطالعه‌ای این دو مسیر را به طور همزمان و در ترکیب با توپیرامات در یک مدل تشنجی مزمن بررسی نکرده بود. این خلأ پژوهشی و پتانسیل کاربردی آن، انگیزه اصلی من بود.

در انجام این پژوهش، از راهنمایی استادان راهنما، سرکار خانم دکتر هما رسولی جزی و سرکار خانم دکتر منصوره سلیمانی و استاد مشاور، سرکار خانم دکتر فریبا کریم زاده در دانشکده پزشکی و مرکز تحقیقات سلولی و مولکولی دانشگاه علوم پزشکی ایران بهره بردم. همچنین اساتید عزیزم در گروه آناتومی و کارکنان آزمایشگاه های گروه آناتومی و مرکز تحقیقات سلولی و مولکولی در مراحل اجرایی و فنی، یاری‌رسان این طرح بود.

خانم گودرزی درباره این پژوهش اینگونه توضیح دادند: این پژوهش یک مطالعه تجربی بر روی مدل حیوانی (موش صحرایی نر) است که در آن اثر درمان ترکیبی ورزش هوازی با تردمیل و داروی توپیرامات بر سه محور بررسی می‌شود:

۱. بیان گیرنده فاکتور التهابی اینترلوکین ۶ (IL-6R) در ناحیه هیپوکامپ، به عنوان شاخص کلیدی التهاب عصبی؛

۲. دوز مؤثر دارو

۳. بیان گیرنده سروتونین 5-HT1A در هیپوکامپ، به عنوان شاخص اصلی سیستم سروتونرژیک درگیر در افسردگی.

مدل مطالعه: تشنج مزمن با روش کیندلینگ شیمیایی توسط پنتیلن تترازول (PTZ) با دوز زیرآستانه ۳۵ mg/kg و به مدت ۴ هفته القا شد. حیوانات در ۱۱ گروه (شامل کنترل سالم، حلال، PTZ، ورزش، توپیرامات تنها، سه دوز توپیرامات همراه با PTZ، و سه گروه ترکیبی PTZ + ورزش + سه دوز توپیرامات) بررسی شدند.

روش‌های ارزیابی: شدت تشنج با مقیاس ریس (Race scale)، رفتارهای شبه‌افسردگی با تست آویزان شدن از دم (TST) و آزمون ماز بعلاوه مرتفع (EPM)، بیان پروتئین‌های هدف با ایمونوهیستوشیمی، مرگ نورونی با رنگ‌آمیزی کریزل ویوله و سطح سروتونین بافتی با الایزا سنجیده شد.

نوآوری‌های پژوهش خود را نیز در یک دسته بندی، بسیار دقیق و روشن بیان کردند که شامل:

- نوآوری موضوعی: بررسی همزمان دو مسیر پاتوفیزیولوژیک (التهاب عصبی و سیستم سروتونرژیک) در یک مدل تشنجی مزمن؛

- نوآوری ترکیبی: ارزیابی اثر ترکیبی ورزش و توپیرامات و تأثیر آن بر کاهش دوز مؤثر دارو، موضوعی که در مطالعات پیشین به طور مستقیم بررسی نشده است؛

- نوآوری روشی: استفاده از رویکرد چندسطحی (رفتاری، بافتی، مولکولی) در یک مطالعه واحد. که یافته‌های این طرح تاکنون منجر به انتشار یک مقاله علمی و دو مقاله در مرحله داوری شده است.

خوشبختانه این پژوهش به طور کامل اجرا شده و خروجی‌های علمی آن نیز به مرحله انتشار رسیده است. مراحل نگهداری و گروه‌بندی حیوانات، القای کیندلینگ با PTZ، اجرای پروتکل ورزش با تردمیل، ثبت و نمره‌دهی رفتارهای تشنجی، انجام آزمون‌های رفتاری TST و EPM، پرفیوژن بافتی، تهیه مقاطع پارافینی، ایمونوهیستوشیمی، رنگ‌آمیزی کریزل ویوله و سنجش سروتونین با الایزا انجام شده و داده‌های حاصل تحلیل آماری گردیده‌اند.

خروجی‌های علمی این طرح شامل: 

- یک مقاله علمی حاصل از این طرح در یکی از مجلات معتبر حوزه علوم اعصاب/نوروفیزیولوژی چاپ و منتشر شده است.

- دو مقاله دیگر برگرفته از یافته‌های دیگر این پژوهش، در حال حاضر در مرحله داوری (Under Review) در مجلات علمی قرار دارد.

از نظر بهره‌برداری، نتایج این مطالعه می‌تواند مبنای طراحی مطالعات بالینی برای بررسی اثر ورزش به عنوان درمان مکمل در بیماران مبتلا به صرع قرار گیرد. انتشار مقالات، مسیر انتقال یافته‌ها به جامعه علمی و در ادامه به بالین را هموار کرده است.DOI: https://doi.org/10.1016/j.ibneur.2026.08.006

از آنجایی که صرع یکی از شایع‌ترین بیماری‌های نورولوژیک است و حدود۳۰ درصد بیماران به درمان دارویی مقاوم هستند. علاوه بر بار تشنج، بخش بزرگی از رنج بیماران ناشی از عوارض روان‌پزشکی داروها، به ویژه افسردگی است. توپیرامات، با وجود اثر ضدتشنجی چشمگیر، در حدود ۵ تا ۱۰ درصد بیماران علائم افسردگی ایجاد می‌کند و این عارضه وابسته به دوز است.

این طرح سه گره اصلی را هدف گرفته است:

۱. کاهش عوارض دارویی: اگر ورزش بتواند دوز مؤثر توپیرامات را کاهش دهد، بیماران می‌توانند با دوز کمتر دارو، تشنج کنترل شده و عوارض خلقی کمتری را تجربه کنند.

۲. معرفی یک درمان مکمل کم‌هزینه و در دسترس: ورزش، برخلاف داروهای جدید، هزینه کم، دسترسی آسان و عوارض جانبی ناچیزی دارد و می‌تواند به عنوان یک مداخله غیردارویی مکمل در برنامه درمانی بیماران صرعی گنجانده شود.

۳. روشن کردن مکانیسم‌های مولکولی: شناسایی نقش گیرنده IL-6 و گیرنده 5-HT1A در اثرات ضدتشنجی و ضدافسردگی ورزش، می‌تواند مسیرهای درمانی جدیدی را برای پژوهش‌های آینده باز کند.

به طور خلاصه، این طرح می‌تواند به بهبود کیفیت زندگی بیماران مبتلا به صرع، کاهش بار اقتصادی و روانی درمان و تغییر نگاه از درمان صرفاً دارویی به رویکرد چندوجهی کمک کند.

انتظارت خانم گودرزی از مسئولین شامل:

حمایت مالی: پژوهش‌هایی که پل بین آزمایشگاه و بالین هستند، نیازمند حمایت هدفمند و پایدار هستند.

- تسهیل مسیر تبدیل نتایج حیوانی به مطالعات بالینی: فراهم کردن زیرساخت‌ها و مجوزهای لازم برای طراحی کارآزمایی‌های بالینی مبتنی بر نتایج این‌گونه مطالعات.

- حمایت از تجهیزات و مواد مصرفی: تأمین به‌موقع کیت‌ها ، آنتی‌بادی‌ها و مواد مورد نیاز آزمایشگاه‌های ایمونوهیستوشیمی، که بخش قابل توجهی از هزینه‌های پژوهش را تشکیل می‌دهند.

راهکارهای پیشنهادی هم توسط خانم گودرزی ارائه شد که به قرار زیر است:

۱. ایجاد پلتفرم‌های همکاری بین‌رشته‌ای بین دانشکده‌های پزشکی، تربیت بدنی و علوم ورزشی، و مراکز تحقیقاتی، برای طراحی مطالعات ترکیبی ورزش و دارو؛

۲. تخصیص گرنت‌های ویژه برای طرح‌هایی که نتایج قابل کاربرد بالینی دارند؛

۳. برگزاری کارگاه‌های آموزشی برای دانشجویان تحصیلات تکمیلی در زمینه طراحی مطالعات و ارتباط با سیاست‌گذاران سلامت؛

۴. تشویق انتشار نتایج به زبان ساده و قابل فهم برای عموم (مانند همین مصاحبه‌ها)، تا دستاوردهای پژوهشی با زبان ساده به جامعه منتقل شود.

با خانم گودرزی درباه برنامه های آینده ایشان نیز صحبت کردیم و در ادامه بیان کردند که در حال حاضر، تمرکز من بر تکمیل و انتشار کامل خروجی‌های علمی این پژوهش است. برنامه آینده من شامل موارد زیر است:

۱. پیگیری فرآیند داوری و انتشار مقالات و سپس انتشار یافته‌های تکمیلی در مجلات معتبر حوزه نوروفیزیولوژی و علوم اعصاب؛

۲. طراحی مطالعات تکمیلی برای بررسی سایر مسیرهای التهابی و نوروترانسمیتری درگیر در اثرات ورزش بر صرع؛

۳. حرکت به سوی مطالعات بالینی: با همکاری گروه‌های بالینی، بررسی امکان اجرای پروتکل‌های ورزشی مکمل در بیماران مبتلا به صرع؛

باور من این است که پژوهش زمانی ارزش واقعی خود را نشان می‌دهد که به بهبود زندگی مردم منتهی شود. انتشار مقالات این طرح، نخستین گام در این مسیر است و امیدوارم نتایج آن، گامی هرچند کوچک در جهت کاهش رنج بیماران مبتلا به صرع و خانواده‌های آن‌ها باشد. در پایان، از فرصت این مصاحبه و از حمایت مسئولین پژوهشی دانشگاه سپاسگزارم.

کد طرح: 25099