خانم دکتر معصومه بیات در خصوص طرح تحقیقاتی با عنوان "رابطه احساس ‌تنهایی با وسعت ‌‌شبکه‌‌اجتماعی و استفاده ‌‌از‌ شبکه‌های ‌اجتماعی ‌مجازی در سالمندان" در گفتگویی به تشریح این طرح پرداخت.

دکتر معصومه بیات، استادیار گروه سلامت سالمندی دانشکده علوم رفتاری و سلامت روان دانشگاه علوم پزشکی ایران و عضو مرکز تحقیقات سلامت روان سالمندی دانشگاه نیز می‌باشند. تحصیلات خود را در مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد گفتاردرمانی در دانشگاه علوم پزشکی ایران و دکترای علوم اعصاب را در دانشگاه علوم پزشکی شیراز به پایان رسانده‌ است. حوزه‌های اصلی فعالیت علمی و پژوهشی ایشان شامل علوم اعصاب، تحریک غیرتهاجمی مغز (TMSوtES)، سالمندی، اختلالات نورودژنراتیو، حافظه و توجه است.

از نظر اجرایی، بیش از دو دهه سابقه فعالیت بالینی و آموزشی در حوزه گفتاردرمانی دارند. علاوه بر تدریس دروس مرتبط با علوم اعصاب و سالمندی، راهنمایی پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد و دکتری در زمینه نورومدولاسیون، سالمندی و علوم اعصاب را بر عهده داشته‌اند و در اجرای طرح‌های پژوهشی، داوری مجلات علمی داخلی و بین‌المللی و فعالیت‌های علمی مرتبط با سلامت روان و سالمندی نیز مشارکت دارند. در حوزه پژوهش، مقالات متعددی در مجلات معتبر بین‌المللی در زمینه علوم اعصاب، تحریک مغزی، الکتروانسفالوگرافی(EEG)، گفتار و زبان و سالمندی دارند همچنین در برگزاری کارگاه‌ها، سخنرانی‌های علمی و برنامه‌های آموزشی مرتبط با علوم اعصاب و تحریک مغزی برای دانشجویان و متخصصان مشارکت فعال دارند.

سرکار خانم معصومه بیات، دلیل اصلی انتخاب این پژوهش را اهمیت روزافزون احساس تنهایی در سالمندان و پیامدهای گسترده آن بر سلامت جسمی، روانی و کیفیت زندگی آنان می‌داند. زیرا با افزایش جمعیت سالمندان و تغییر سبک زندگی خانواده‌ها، از جمله کوچک‌تر شدن خانواده‌ها، مهاجرت فرزندان و کاهش ارتباطات حضوری، احساس تنهایی به یکی از مهم‌ترین چالش‌های سالمندی تبدیل شده است.

از سوی دیگر، در سال‌های اخیر استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی در میان سالمندان نیز رو به افزایش بوده است، اما درباره تأثیر این فناوری‌ها بر احساس تنهایی، به‌ویژه در جامعه ایران، شواهد یکسان و روشنی وجود نداشت. برخی مطالعات این فناوری‌ها را مفید و برخی دیگر آن‌ها را بی‌اثر یا حتی مضر دانسته‌اند. به همین دلیل تصمیم گرفتیم نقش همزمان شبکه‌های اجتماعی واقعی و مجازی را در ابعاد مختلف احساس تنهایی سالمندان بررسی کنیم تا مشخص شود هر یک چه نقشی در کاهش احساس تنهایی (در دو بعد اجتماعی و عاطفی) دارند و آیا می‌توان از فناوری‌های ارتباطی به عنوان ابزاری مکمل در برنامه‌های ارتقای سلامت سالمندان استفاده کرد.

پژوهش حاضر با هدف بررسی ارتباط احساس تنهایی با وسعت شبکه‌های اجتماعی واقعی و میزان استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی در سالمندان ساکن جامعه انجام شده است. در این مطالعه، احساس تنهایی به‌صورت چندبعدی و بر اساس دو مؤلفه «تنهایی اجتماعی» و «تنهایی عاطفی» بررسی شد و نقش هر یک از انواع ارتباطات اجتماعی در این ابعاد به‌طور جداگانه مورد ارزیابی قرار گرفت.

از دیدگاه مجری اصلی این پژوهش، نوآوری اصلی آن است که برخلاف بسیاری از مطالعات پیشین که تنها به بررسی شبکه‌های اجتماعی واقعی یا صرفاً استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی پرداخته‌اند، در این مطالعه هر دو نوع ارتباط به‌صورت هم‌زمان و در یک مدل تحلیلی مقایسه شدند. همچنین، با استفاده از تحلیل‌های رگرسیونی، سهم نسبی هر یک از این دو عامل در پیش‌بینی ابعاد مختلف احساس تنهایی مشخص شد. نتایج نشان داده است که که شبکه‌های اجتماعی واقعی نقش پررنگ‌تری در کاهش تنهایی اجتماعی و احساس تنهایی کلی دارند، در حالی که استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی بیشتر با کاهش تنهایی عاطفی مرتبط است. این یافته نشان می‌دهد که این دو نوع ارتباط، نقش‌های مکمل و نه جایگزین یکدیگر دارند.

از دیگر ویژگی‌های پژوهش، بررسی همزمان عوامل جمعیت‌شناختی مرتبط با وسعت شبکه اجتماعی و استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی بود که تصویری جامع‌تر از عوامل مؤثر بر ارتباطات اجتماعی سالمندان ارائه کرد. یافته‌های این مطالعه می‌تواند مبنایی برای طراحی مداخلات مبتنی بر جامعه، برنامه‌های آموزش سواد دیجیتال و سیاست‌های حمایت از سالمندان باشد.

دکتر بیات معتقد است که از نظر کاربردی، این پژوهش یکی از نخستین مطالعات داخلی است که شواهدی ارائه می‌دهد مبنی بر اینکه استفاده هدفمند از شبکه‌های اجتماعی مجازی، برخلاف برخی نگرانی‌های موجود، لزوماً موجب افزایش احساس تنهایی سالمندان نمی‌شود و حتی می‌تواند در حفظ ارتباطات عاطفی، به‌ویژه برای سالمندانی که فرزندانشان دور از محل زندگی آنان هستند، نقش حمایتی داشته باشد. این یافته می‌تواند در برنامه‌ریزی خدمات سالمندی، آموزش خانواده‌ها و توسعه فناوری‌های دوستدار سالمند مورد استفاده قرار گیرد.

از آنجایی که نتایج این پژوهش هنوز به‌صورت رسمی به سازمان‌ها و نهادهای مرتبط معرفی یا منتقل نشده است. با این حال مجریان این طرح اعتقاد دارند که، با توجه به یافته‌های کاربردی پژوهش، ظرفیت مناسبی برای استفاده در برنامه‌های ارتقای سلامت سالمندان، آموزش خانواده‌ها، توسعه سواد دیجیتال سالمندان و سیاست‌گذاری در حوزه سالمندی و سلامت روان دارد. در صورت انتشار نتایج و معرفی آن به نهادهای ذی‌ربط، می‌توان از یافته‌های این مطالعه در طراحی مداخلات و برنامه‌های حمایتی برای کاهش احساس تنهایی سالمندان بهره گرفت. انتشار نتایج توسط رسانه شما می‌تواند اولین گام موثر در این راستا باشد.

از آنجایی که یکی از مهم‌ترین مشکلات سالمندان امروز، احساس تنهایی و کاهش ارتباطات اجتماعی است. یافته‌ها و نتایجی از قبیل: تقویت شبکه‌های اجتماعی واقعی و در کنار آن، استفاده صحیح و هدفمند از شبکه‌های اجتماعی مجازی نیز می‌تواند به حفظ ارتباطات عاطفی، به‌ویژه با فرزندان و بستگان دور از محل زندگی، می‌تواند نگرانی برخی خانواده‌ها درباره استفاده سالمندان از شبکه‌های اجتماعی مجازی را تا حدی برطرف کرده و رویکردی متعادل برای بهره‌گیری از این فناوری‌ها ارائه دهد.

طبق بیانات مجری این طرح، در سطح سیاست‌گذاری نیز این پژوهش می‌تواند مبنایی برای طراحی برنامه‌های ارتقای سلامت روان سالمندان، توسعه آموزش سواد دیجیتال، گسترش خدمات اجتماعی و طراحی مداخلات مبتنی بر جامعه باشد. در نهایت، انتظار می‌رود به کارگیری نتایج این پژوهش به کاهش احساس تنهایی، افزایش مشارکت اجتماعی، ارتقای کیفیت زندگی و سالمندی سالم‌تر در جامعه کمک کند.

دکتر بیات انتظار حمایت بیشتر و ایجاد زمینه تبدیل نتایج پژوهش‌ها به برنامه‌های اجرایی را از مسئولان امر داشتند. زیرا ایشان معتقد است که بسیاری از مطالعات ارزشمند پس از انتشار، به دلیل نبود سازوکار مناسب، به مرحله بهره‌برداری و سیاست‌گذاری نمی‌رسند.

همچنین پیشنهاد دادند که از پژوهش‌های چندرشته‌ای با همکاری متخصصان سالمندی، روان‌شناسی، علوم اعصاب، فناوری اطلاعات و علوم اجتماعی حمایت شود تا راهکارهای جامع‌تری برای ارتقای کیفیت زندگی سالمندان ارائه گردد. حمایت از مطالعات طولی و مداخله‌ای نیز می‌تواند شواهد قوی‌تری برای تصمیم‌گیری مدیران و سیاست‌گذاران فراهم کند.

در حوزه فناوری نیز ایشان پیشنهاد دادند که برنامه‌های ارتقای سواد دیجیتال سالمندان، طراحی و توسعه پلتفرم‌های ارتباطی متناسب با نیازهای آنان و ارزیابی اثربخشی این فناوری‌ها بر سلامت روان سالمندان مورد حمایت قرار گیرد. همچنین انتظار می‌رود نتایج پژوهش‌های مرتبط با سالمندی در تدوین دستورالعمل‌ها، برنامه‌های آموزشی و سیاست‌های ملی مورد استفاده قرار گیرد تا شکاف میان پژوهش و عمل کاهش یابد.

دکتر بیات اظهار امیدواری کردند که از نظر فردی خود را در حوزه علوم اعصاب و سالمندی با تمرکز بر پژوهش‌های کاربردی و اثرگذار بیشتر تقویت نمایند و برنامه آینده خود را در زمینه مطالعات مداخله‌ای، کاهش احساس تنهایی، ارتقای تاب‌آوری شناختی و بهبود کیفیت زندگی سالمندان، به‌ویژه با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و روش‌های غیرتهاجمی تحریک مغز توسعه دهند. دکتر بیات اعتقاد دارند که ارزش واقعی پژوهش زمانی محقق می‌شود که بتواند به حل مسائل واقعی جامعه کمک کند و کیفیت زندگی افراد را بهبود بخشد.