خانم دکتر آتوسا جانزاده استادیار فیزیولوژی در مرکز تحقیقات بیماری های عصبی عضلانی و اسکلتی دانشگاه علوم پزشکی ایران و مجری طرح تحقیقاتی با عنوان "نقش لاکتوباسیلوس پلانتاروم جداشده از شیر شتر در تعدیل التهاب و درد حاد: مطالعه مقایسه‌ای با استامینوفن در مدل حیوانی" در گفتگویی به تشریح این طرح پرداخت.

خانم دکتر آتوسا جانزاده استادیار مرکز تحقیقات بیماری های عصبی عضلانی و اسکلتی دانشگاه علوم پزشکی ایران و پژوهشگر حوزه علوم اعصاب و درد هستند. بخش مهمی از فعالیتهای پژوهشی ایشان بر شناخت سازوکارهای درد، التهاب عصبی، آسیب و ترمیم دستگاه عصبی و ارزیابی روشهای نوین و کم عارضه برای کنترل درد متمرکز بوده است. در این مسیر، مطالعات متعددی در زمینه درد نوروپاتیک، آسیب نخاعی، فوتوبیومدولاسیون، تعدیل التهاب و درمانهای زیستی انجام دادهام و نتایج آنها در مجلات علمی بین المللی منتشر شده است. در پژوهش حاضر، مسئولیت هدایت علمی طرح، طراحی مطالعه، نظارت بر اجرای مدل حیوانی و آزمونهای رفتاری، تفسیر یافته های التهابی و درد و مشارکت در نگارش و انتشار مقاله را بر عهده داشتند. پیوند میان محور روده-مغز، التهاب و ادراک درد، زمینه ای رو به رشد است و این طرح نیز در امتداد همین مسیر پژوهشی و با هدف بررسی ظرفیت یک سویه پروبیوتیک بومی برای تعدیل درد حاد طراحی شد.

درد حاد یکی از شایعترین علل مراجعه بیماران است، اما مصرف داروهای متداول ضد درد میتواند با محدودیت ها و عوارضی همراه باشد. از سوی دیگر، شواهد جدید نشان میدهد میکروبیوتای روده و محور روده-مغز-ایمنی میتوانند در تنظیم التهاب و ادراک درد نقش داشته باشند. بر همین اساس، هدف بررسی امکان استفاده از یک راهکار زیستی، خوراکی و بومی در کنار درمانهای موجود بود. سویه Lactobacillus plantarum NIMBB003 از شیر خام شتر تک کوهانه ایرانی در استان گلستان جداسازی شده و برخلاف بسیاری از سویه های با منشأ انسانی، از یک منبع غذایی بومی به دست آمده است؛ ویژگی ای که از نظر توسعه فرآورده های زیستی و پذیرش فرهنگی اهمیت دارد. این پژوهش حاصل کار گروهی با مشارکت آقای شهداد احمدی، خانم ها نگین خسروی پور، سارا پدرام جعفری و سمیه دشتی، آقای سروش طاهرخانی و خانم لیلا روزبه نصیرایی بود. همچنین از حمایت دانشگاه علوم پزشکی ایران، مجموعه نگهداری حیوانات آزمایشگاهی و همکارانی که در تهیه سویه، اجرای آزمونها، سنجش شاخص های التهابی، تحلیل داده ها و آماده سازی مقاله نقش داشتند، قدردانی میشود.

ایشان اضافه کردند در این مطالعه پیش بالینی، سویه L. plantarum NIMBB003 را با غلظتهای مختلف به مدت ۱۴ روز بر درد حاد بررسی شد.  با استفاده از آزمون استاندارد فرمالین، درد در دو فاز اولیه یا نوروژنیک و فاز ثانویه یا التهابی ارزیابی شد. برای مقایسه مستقیم، یک گروه استامینوفن نیز در طراحی مطالعه قرار گرفت. علاوه بر رفتارهای مرتبط با درد، غلظت سرمی سه میانجی التهابی مهم شامل IL-1β، IL-2 و IL-6 اندازه گیری شد. مهمترین نوآوری پژوهش، ارزیابی همزمان اثر ضد درد و ضدالتهاب یک سویه مشخص و بومی جداشده از شیر شتر و مقایسه مستقیم آن با استامینوفن در یک مدل استاندارد درد حاد بود. نتایج نشان داد اثر سویه مورد مطالعه وابسته به دوز است: بالاترین غلظت، یعنی ۱۰¹¹ CFU/mL، رفتارهای درد را در هر دو فاز آزمون به طور معنی داری کاهش داد و جهت و اندازه اثر آن به استامینوفن نزدیک بود. همین دوز همچنین افزایش  IL-1β، IL-2 و IL-6 را مهار کرد، درحالیکه دوزهای پایینتر چنین اثر پایداری نشان ندادند. این همسویی میان یافته های رفتاری و شاخصهای التهابی، ظرفیت این سویه را برای اثرگذاری از مسیر محور روده-مغز-ایمنی برجسته میکند.

ایشان خاطرنشان نمودند مرحله آزمایشگاهی و حیوانی پژوهش به طور کامل اجرا شده و نتایج آن پس از داوری علمی در سال ۲۰۲۶ در مجله Annals of Medicine & Surgery منتشر شده است. پیش از بهره برداری بالینی یا تجاری، انجام مطالعات تکمیلی درباره ایمنی، دوز مؤثر، پایداری سویه، فرمولاسیون، مدت مصرف، سازوکار دقیق اثر و سپس کارآزمایی های بالینی کنترل شده ضروری است. مسیر منطقی بعدی، توسعه نمونه اولیه فرآورده با همکاری صنعت و طی مراحل مالکیت فکری، تولید استاندارد و اخذ مجوزهای قانونی است. اگر نتایج این مطالعه در پژوهشهای تکمیلی و کارآزمایی های انسانی تأیید شود، این سویه میتواند زمینه ساز تولید یک فرآورده پروبیوتیک بومی برای کمک به کنترل درد و التهاب باشد. ارزش بالقوه آن در ارائه یک رویکرد خوراکی، زیستی و غیرمخدر است که میتواند در آینده به عنوان درمان کمکی، و نه جایگزین خودسرانه داروهای تجویزشده، مورد استفاده قرار گیرد. چنین رویکردی برای بیمارانی که به دلیل عوارض گوارشی، کبدی یا سایر محدودیتها در مصرف طولانی مدت بعضی داروهای ضد درد مشکل دارند، اهمیت ویژهای خواهد داشت. از منظر ملی نیز استفاده از یک سویه بومی جداشده از شیر شتر ایرانی میتواند به توسعه محصولات دانش بنیان، تقویت صنعت پروبیوتیک و غذای فراسودمند و کاهش وابستگی به سویه ها و فرآورده های وارداتی کمک کند. البته تبدیل این ظرفیت به منفعت واقعی برای مردم، نیازمند اثبات ایمنی و اثربخشی در انسان، استانداردسازی تولید و نظارت دقیق سازمانهای مسئول است.

در پایان ایشان افزودند تأمین گرنت های ترجمانی، حمایت از ثبت مالکیت فکری، ایجاد امکان تولید پایلوت تحت شرایط استاندارد، دسترسی به آزمایشگاههای تخصصی میکروبیوم و متابولوم و پشتیبانی از مطالعات ایمنی و کارآزمایی بالینی، مهمترین نیازهای ادامه این مسیر هستند. همچنین پیشنهاد میشود سازوکاری برای همکاری واقعی میان دانشگاه، شرکتهای دانش بنیان، صنعت غذا و دارو و نهادهای تنظیم گر ایجاد شود؛ به گونه ای که از ابتدای توسعه محصول، الزامات کیفیت، پایداری، تعیین دوز، ایمنی و اخذ مجوز در نظر گرفته شوند. حمایت مرحله ای بر اساس نقاط عطف مشخص و تشکیل تیم های چندرشته ای متشکل از متخصصان فیزیولوژی، علوم اعصاب، میکروبشناسی، تغذیه، داروسازی و کارآزمایی بالینی میتواند احتمال تبدیل یافته پژوهشی به محصول قابل استفاده را افزایش دهد. در ادامه، سازوکار اثر این سویه دقیقتر بررسی می شود؛ از جمله تغییرات میکروبیوتای روده، میزان ماندگاری یا کلونیزاسیون سویه، نفوذپذیری سد روده، متابولیت های میکروبی و شاخص های التهابی در نخاع و مغز. بررسی اثر مدت مصرف، دوزهای گسترده تر، هر دو جنس، مدلهای درد مزمن و نیز مقایسه پروبیوتیک زنده با فرآورده های پسازیستی از دیگر اولویت های پژوهشی است.

ایشان تأکید کردند که در شرایط فعلی، این نتایج نباید به عنوان توصیه برای مصرف خودسرانه شیر شتر یا مکملهای پروبیوتیک با هدف درمان درد تعبیر شود؛ زیرا اثر مشاهده شده مربوط به یک سویه مشخص، دوز مشخص و شرایط کنترل شده آزمایشگاهی است.

کد طرح: ۳۰۱۵۵