خانم دکتر سیده طیبه رهیده برای طرح تحقیقاتی با عنوان "اثر مکمل عصاره زعفران و ویتامین E بر شاخص‌های گلایسمی، استرس اکسیداتیو، هورمونی و علائم بیماری در زنان مبتلا به سندرم تخمدان پلی کیستیک" در گفتگویی به تشریح این طرح پرداخت.

1- با تشکر از حضور در این مصاحبه، لطفا خودتان را معرفی کرده و سوابق علمی، پژوهشی، اجرایی و عملی خود و فعالیت های مرتبط با این پژوهش را بیان کنید:

با سلام و احترام و با تشکر از فرصتی که برای حضور در این مصاحبه در اختیار بنده قرار دادید.

من سیده طیبه رهیده، دانشیار گروه علوم تغذیه دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی ایران هستم. تحصیلات خود را در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری در رشته علوم تغذیه در دانشگاه‌های علوم پزشکی شهید بهشتی، جندی‌شاپور اهواز و دانشگاه علوم پزشکی ایران به پایان رسانده‌ام و از سال ۱۳۹5 به‌عنوان عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران فعالیت می‌کنم.

در حیطه اجرایی نیز در دانشگاه مسئولیت‌هایی از جمله معاونت دانشجویی و فرهنگی دانشکده بهداشت، مسئول آزمایشگاه و نماینده آموزشی گروه علوم تغذیه بر عهده داشتم و عضو هیئت‌مدیره و دبیر انجمن علمی تغذیه ایران هستم.

از نظر پژوهشی، حوزه اصلی فعالیت من علوم تغذیه، تغذیه بالینی، بیماری‌های متابولیک و دیابت، چاقی و مقاومت به انسولین، عوامل تغذیه‌ای مؤثر بر بیماری‌های مزمن می باشد. در کنار مطالعات اپیدمیولوژیک، در کارآزمایی‌های بالینی و مطالعات مقطعی تغذیه‌ای نیز فعالیت دارم. از سوی دیگر، بخشی از فعالیت‌های پژوهشی من به علوم تغذیه سلولی و مولکولی مربوط بوده است. همچنین در سال‌های اخیر در زمینه مرورهای نظام‌مند و متاآنالیزهای مرتبط با تغذیه، مکمل‌ها و پیامدهای متابولیک نیز فعالیت داشته‌ام. در مجموع، تجربه من ترکیبی از مطالعات سلولی و مولکولی تا پژوهش‌های اپیدمیولوژیک و کارآزمایی‌های بالینی است.

این پیشینه علمی به من کمک کرده است تا موضوع پژوهش حاضر را نه تنها از منظر تغذیه بالینی، بلکه از جنبه‌های متابولیک، اکسیداتیو و مولکولی نیز مورد توجه قرار دهم.

2- دلیل اصلی شما برای انتخاب این طرح تحقیقاتی چه بود و چه کسانی در این پژوهش یاری دهنده شما بودند؟

دلیل اصلی انتخاب این موضوع، اهمیت بسیار بالای سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS) و آسیب های اجتناب ناپذیر ان در سلامت زنان بود. سندرم تخمدان پلی کیستیک شایع‌ ترین اختلال هورمونی است که یک نفر از هر هفت نفر زن در سن باروری در جهان و به طور کل 5 تا 15 درصد از زنان دراین سنین را تحت تأثیر قرار می‌دهد. این سندرم، عامل 30 تا 60 درصد (برخی از مطالعات تا 75 درصد تخمین می زنند) موارد ناباروری بدون تخمک ‌گذاری در سطح جهانی است. یافته‌ها نشان می‌دهند استرس روانی ناشی از PCOS منجر به افزایش شیوع اختلالات سلامت روان مانند افسردگی، اضطراب و اختلال دوقطبی می‌شود و نیز می‌تواند با ایجاد ضعف در سلامت جسمی و روانی اثرات مخربی بر زندگی اجتماعی، پیشرفت تحصیلی و شغل افراد بگذارد که تا سال‌ها ادامه یابد. بنابراین، PCOS به طور قابل توجهی بر سلامت روانی و کیفیت زندگی زنان تأثیر می‌گذارد. این پیامد ها حاکی از بار مالی قابل توجه‌ای بر مراقبت های بهداشتی است. مطالعات قبلی بیان می‌کنند که هزینه های اقتصادی PCOS (هیرسوتیسم، هورمونی اختلال قاعدگی، خونریزی غیرطبیعی رحم...) برابر میلیاردها دلار و بیشترین بار مالی مربوط به نگرانی اصلی بیماران یعنی ناباروری است. مطالعات نشان می‌دهند که تشخیص زودهنگام و درمان بهتر PCOS می‌تواند در کاهش هزینه های مراقبت های بهداشتی و بهبود کیفیت زندگی زنان مبتلا موثر باشد.

 اصلاح سبک زندگی یکی از رویکرد های اصلی درمانی در زنان مبتلا به PCOS است. راهنمای بین‌المللی مبتنی بر شواهد در ارزیابی و مدیریت PCOS بر اهمیت مداخلات تغذیه‌ای و ورزشی به عنوان خط اول درمان، مستقل از وضعیت وزن تاکید می‌کند. ویتامین E به عنوان یک آنتی‌اکسیدان محلول در چربی، با مقابله با آسیب اکسیداتیو غشای سلولی و تعدیل فرآیندهای مرتبط با استرس اکسیداتیو، موجب تعدیل عملکرد فیزیولوژیکی طبیعی سیستم تولید مثل شده و  از نظر زیستی می‌تواند در این زمینه مورد توجه باشد.

از طرفی زعفران (Crocus sativus L) قرن‌هاست که به عنوان بخشی از رژیم غذایی سالم مدیترانه‌ای استفاده می شود. اجزای اصلی مسئول این خواص کروسین، کروستین و سافرانال هستند و نشان داده شده که این ترکیبات دارای طیف گسترده ای از فعالیت های بیولوژیکی بالقوه هستند. مطالعات اخیر بیان میکند که اثرات اجزای فعال زعفران در برابر استرس اکسیداتیو شامل کاهش پراکسیداسیون لیپیدی و افزایش سطح آنزیم های آنتی اکسیدانی است. بنابراین، به دلیل اثرات آنتی اکسیدانی زیاد این ترکیبات، زعفران را به منبع بالقوه ای از عصاره های زیست فعال برای توسعه مواد فعال زیستی و درمان بیماری های مختلف از جمله دیابت، سرطان تبدیل می‌کند. بنابراین این پژوهش با هدف تعیین اثر مکمل عصاره زعفران و ویتامین E بر شاخص های گلایسمی، هورمونی، استرس اکسیداتیو و علایم بیماری در زنان مبتلا به سندرم تخمدان پلی کیستیک در جهت بررسی یک گزینه مکمل در کنار درمان‌های استاندارد و در راستای بهبود برخی پیامدهای بالینی و متابولیک در بیماران مبتلا به PCOS  طراحی شد.

در اجرای این پژوهش، همکاران علمی، پژوهشگران همراه در فرایند طراحی روش کار، جمع آوری نمونه و آنالیز داده ها نقش موثری داشتند. مطابق گزارش مطالعه، نمونه گیری توسط متخصص زنان و آنالیز داده ها توسط مشاور آمار انجام گرفته است. این نشان می دهد پژوهش به صورت تیمی و با رعایت اصول علمی پیش رفته است.

3- پژوهش‌تان را معرفی کرده و با معرفی ویژگی ها و نوآوری‌های آن در خصوص موضوعات و محورهای آن شرح دهید:

با توجه به نتایج حاصل از مطالعات سلولی مولکولی و حیوانی بنا‌بر اثر همزمانی عصاره زعفران و ویتامین E در کاهش التهاب با توجه به خواص آنتی اکسیدانی و فقدان مطالعه انسانی، مطالعه ای با هدف بررسی تعیین اثر مکمل عصاره زعفران و ویتامین E بر شاخص های گلایسمی، هورمونی، استرس اکسیداتیو و علائم بیماری در زنان مبتلا به سندرم تخمدان پلی کیستیک در جهت بررسی مکمل در کنار درمان‌های استاندارد در بیماران مبتلا به PCOS  انجام گرفت. هدف از انجام این مطالعه کارآزمایی بالینی تصادفی سه سوکور (محقق، بیمار، تحلیلگر) حاضر، تعیین اثر مکمل عصاره زعفران و ویتامین E بر شاخص های گلایسمی، هورمونی، استرس اکسیداتیو و علائم بیماری در زنان مبتلا به سندرم تخمدان پلی کیستیک بود. کارآزمایی بالینی بر روی 51 داوطلب مبتلا به سندرم تخمدان پلی کیستیک انجام شد. پس از تصویب طرح در معاونت پژوهشی و کمیته اخلاق دانشکده بهداشت دانشگاه علوم پزشکی ایران و دریافت کد  IRCT  بیماریابی انجام شد. در این مطالعه افراد مبتلا به سندرم تخمدان پلی کیستیک از بیماران مراجعه کننده به بیمارستان اکبرآبادی و فیروزآبادی که بیماری آنها توسط پزشک تایید شده بود و دارای شرایط ورود به مطالعه می بودند انتخاب و به طور تصادفی در یکی از گروه های مداخله قرار گرفتند. خونگیری برای داده های کمی و تکمیل فرم پرسشنامه های یادآمد غذایی و فعالیت فیزیکی ... و علائم بالینی در ابتدا و بعد از 8 هفته مداخله انجام گردید.

ویژگی مهم این پژوهش، بر اساس جست‌وجوی انجام‌شده در منابع علمی در زمان طراحی واجرای مطالعه، این پژوهش از نخستین کارآزمایی‌های بالینی بررسی‌کننده مصرف همزمان عصاره زعفران و ویتامین E در زنان مبتلا به PCOS بود. در واقع از جنبه‌های نوآورانه این پژوهش، بررسی همزمان عصاره زعفران و ویتامین E در قالب یک کارآزمایی بالینی بوده و انتخاب مجموعه‌ای از پیامدهای متابولیک، هورمونی، اکسیداتیو و بالینی این امکان را فراهم کرد که اثر مداخله از چند جنبه مرتبط با پاتوفیزیولوژی PCOS ارزیابی شود. برخی عوامل بالقوه مخدوشگر، از جمله عوامل جمعیت‌شناختی، تغذیه‌ای و سبک زندگی، مورد ارزیابی قرار گرفتند و در صورت لزوم بین دو گروه دریافت کننده مکمل و دارونما  از نظر آماری تعدیل شدند و در نهایت حجم نمونه بر اساس اندازه اثر مورد انتظار، توان آزمون و سطح خطای از پیش تعیین‌شده محاسبه و بیماران در طول مداخله به دقت تحت پیگیری بودند.

4- آیا این پژوهش به مرحله اجرا و بهره برداری رسیده است؟

این پژوهش در حال حاضر به مرحله تولید شواهد علمی و انتشار وارائه نتایج پژوهشی رسیده است و می‌تواند مبنایی برای طراحی مطالعات بزرگ‌تر و کاربردی‌تر در آینده باشد. با این حال، استفاده درمانی مستقیم از نتایج آن در سطح عمومی نیازمند تأیید اثربخشی و ایمنی در مطالعات با حجم نمونه بیشتر، دوره پیگیری طولانی‌تر و در صورت امکان مطالعات چندمرکزی است.

5- این طرح پژوهشی چه گره ای از مشکلات مردم باز خواهد کرد؟

سندرم تخمدان پلی ‌کیستیک به عنوان یکی از شایع ‌ترین اختلالات غدد درون ‌ریز در زنان، علاوه بر پیامدهای جسمی نظیر ناباروری و اختلالات متابولیک، به‌ طور مستقیم سلامت روان و کیفیت زندگی میلیون‌ها زن را تحت ‌الشعاع قرار می ‌دهد. با توجه به محدودیت ‌های داروهای شیمیایی متداول (از جمله عوارض جانبی و عدم پاسخ ‌دهی کامل در برخی بیماران)، نیاز به رویکردهای مدیریتی ایمن ‌تر، در دسترس ‌تر و با منشأ طبیعی به شدت احساس می ‌شود.

این پژوهش با بررسی هم‌ زمان عصاره زعفران و ویتامین E، به دنبال پاسخ به این نیاز مبرم است. از آنجا که استرس اکسیداتیو و التهاب مزمن از ارکان اصلی پاتوفیزیولوژی PCOS محسوب می ‌شوند، این مطالعه با بهره‌ گیری از خواص آنتی ‌اکسیدانی این دو ترکیب، درصدد است راهکاری عملی برای کنترل نشانه‌ های بالینی، تنظیم شاخص ‌های هورمونی و بهبود وضعیت متابولیک بیماران ارائه دهد. در صورت تأیید اثربخشی و ایمنی این مداخله در مطالعات بزرگ‌تر و طولانی‌مدت، یافته‌های این پژوهش می‌تواند زمینه را برای بررسی گزینه‌های مکمل و کم‌خطرتر برای مدیریت ارزان ‌تر در کنار درمان‌های استاندارد فراهم کند و در صورت تأیید این یافته‌ها در مطالعات آینده، بهبود پیامدهای تولیدمثلی و کیفیت زندگی زنان مبتلا به PCOS را نیز مورد توجه قرار دهد.

6- انتظار شما از مسئولین و متولیان امور پژوهشی در زمینه حمایت و یا توسعه فعالیت های مشابه چیست و چه راهکارهایی پیشنهاد می کنید؟

انتظار می ‌رود مسئولین و متولیان امور پژوهشی با حمایت هدفمند از طرح ‌های کاربردی، زمینه را برای توسعه پژوهش‌ های بین ‌رشته‌ای و مسئله‌ محور فراهم کنند. بسیاری از مشکلات حوزه سلامت، از جمله سندرم تخمدان پلی ‌کیستیک، ماهیتی چند عاملی دارند و حل آن‌ ها نیازمند همکاری میان رشته‌ های مختلف مانند داروسازی، تغذیه، علوم پایه، زنان و آمار زیستی است. بنابراین ایجاد بستر های مناسب برای تعامل علمی میان متخصصان این حوزه‌ ها، می ‌تواند به طراحی مطالعات دقیق ‌تر و دستیابی به نتایج معتبر تر منجر شود. همچنین حمایت از مطالعات چندمرکزی، استانداردسازی فرآورده‌های گیاهی از نظر مقدار ماده مؤثره و ایجاد زیرساخت برای پایش کیفیت و ایمنی مکمل‌ها می‌تواند به افزایش قابلیت تکرارپذیری و انتقال نتایج پژوهش‌های تغذیه‌ای به عرصه بالین کمک کند.

از سوی دیگر، تأمین بودجه کافی و پایدار برای پژوهش ‌های بالینی و مداخله ‌ای، از مهم‌ ترین نیازهای پژوهشگران است. بسیاری از طرح ‌های ارزشمند به دلیل محدودیت منابع مالی یا نبود حمایت اجرایی، به مرحله اجرا یا اثربخشی نمی ‌رسند. در این زمینه، تخصیص اعتبارات هدفمند، تسهیل فرآیندهای دریافت گرنت، و حمایت از طرح ‌های نوآورانه می ‌تواند نقش مهمی در ارتقای کیفیت پژوهش و تبدیل نتایج علمی به راهکارهای عملی برای جامعه داشته باشد.

7- اگر توضیح دیگری درخصوص برنامه‌های جاری، آینده و اهداف تان دارید در خاتمه این گفتگو بفرمایید: 

در ادامه این مسیر علمی, هدف ما این است که پژوهش درباره اثر زعفران و ویتامین E در سندرم تخمدان پلی کیستیک به سمت مطالعات استاندارد و کاربردی بیشتر هدایت کنیم. این مطالعه حاکی از اثر بخشی امیدوار کننده مداخله است اما برای رسیدن به مرحله استفاده بالینی، هنوز باید درباره دوز بهینه، زمان مناسب تجویز، نوع و استانداردسازی مناسب ترکیبات مؤثره و ارزیابی ایمنی آن‌ها در شرایط مختلف اطلاعات دقیق تری بدست بیاوریم تا در نهایت به بهبود سلامت زنان، کاهش رنج بیماران و ارتقای نظام درمانی کشور کمک کنیم.